Positief zwanger bij depressieve klachten. Online cursus voor Turkse en Marokkaanse zwangere vrouwen

Auteurs
Merel Haverman, Odile Smeets en Jeannet Kramer
Editie
2018; 05
Categorie
Overig
Download pdf
Print artikel
Turkse en Marokkaanse vrouwen lopen extra risico op depressie. De online-cursus Positief zwanger van het Trimbos-instituut wil ernstige klachten voorkomen, maar bereikt helaas weinig vrouwen.

Gedurende de jaren dat vrouwen kinderen krijgen hebben zij het grootste risico op depressie.[1] Omdat depressie bij de moeder ook het kind raakt, is het van belang dat depressie bij zwangere en pas bevallen vrouwen wordt voorkomen. Turkse en Marokkaanse vrouwen vormen een doelgroep met extra risico op depressie.[2-3] Met het bestaande aanbod worden zij niet goed bereikt.[4] Daarom heeft het Trimbos-instituut een pilotproject, Positief Zwanger, gestart in de verloskundigenpraktijk en geëvalueerd. Positief Zwanger is een online cursus, die bedoeld is om milde depressieve klachten te verminderen en erger te voorkomen. De cursus is gebaseerd op een succesvolle Amerikaanse online cursus.[5] Er is een haalbaarheidsonderzoek uitgevoerd om te zien of Positief Zwanger geïmplementeerd kan worden als interventie om Marokkaanse en Turkse zwangeren met depressieve klachten te ondersteunen. Tijdens de pilot zijn 28 verloskundigen getraind in het signaleren van depressieve klachten en het toeleiden naar de cursus.

Voorbereiding

Inbreng verloskundigen en experts

In de eerste fase van het project is gekeken hoe Positief Zwanger het beste kan worden aangeboden. Er is met vertegenwoordigers van verloskundigenpraktijken en andere experts gesproken over het signaleren van de doelgroep en verwijzing naar en begeleiding bij de cursus. Het ging erom een werkwijze te vinden die goed zou kunnen aansluiten bij de reguliere manier van werken in de praktijk.

In deze fase kwam naar voren dat depressieve klachten bij Turkse en Marokkaanse zwangere vrouwen vaak worden gesignaleerd in de verloskundigenpraktijk. Een passend aanbod voor deze doelgroep vond iedereen belangrijk. De meeste verloskundigen zien heil in een e-health aanbod voor deze doelgroep. Dat is laagdrempelig en anoniem. Verloskundigen hebben echter weinig tot geen ervaring met e-health.

Verloskundigen geven aan dat zij behoefte hebben aan bijscholing over het signaleren van depressie bij deze specifieke doelgroep. Tegelijkertijd zeggen zij zeer beperkt tijd te hebben om vrouwen te signaleren, toe te leiden naar de cursus en te begeleiden.

Een expert uit de GGZ geeft aan dat verloskundigen bij uitstek geschikt zijn om een cursus als Positief Zwanger onder de aandacht te brengen. Zij zijn voor de vrouwen betrouwbare mensen hun de nabije omgeving. Zij hebben daardoor meer autoriteit voor allochtone vrouwen dan instanties. De doelgroep hecht erg aan persoonlijk contact. Verloskundigen werd dan ook aangeraden om tijdens het volgen van de cursus een paar contactmomenten in te bouwen.

Belangrijk is ook om niet alleen de termen 'somberheid' of 'depressie' te gebruiken. Sommige vrouwen voelen zich meer aangesproken door 'stress'. Bij het werven voor de cursus is nadruk op het anonieme karakter van belang.

Vragenlijst

Op basis van bovenstaande input is een training ontwikkeld voor verloskundigen met een inleiding in e-health en aandacht voor het signaleren van depressieve klachten in de praktijk. Uitgangspunt is dat zonder een grote tijdsinvestering kandidaten voor Positief Zwanger gevonden worden. Daarom is gekozen voor een ultrakorte vragenlijst (PHQ-2, Patient Health Questionnaire voor depressie, in combinatie met een vraag over het dagelijks functioneren) om vrouwen te screenen op geschiktheid voor de cursus. Deze vragenlijst bevat twee vragen over de kernsymptomen van een depressie, nl een somber gevoel en weinig interesse of plezier in alledaagse activiteiten, en een vraag over het dagelijks functioneren. Ook is er een online tool ontwikkeld, zodat verloskundigen op een eenvoudige manier vrouwen konden aanmelden voor de cursus.

Inbreng doelgroep

Voorafgaand aan de ontwikkeling van Positief Zwanger zijn er gesprekken gevoerd met Turkse en Marokkaanse vrouwen, die ervaring hadden met depressieve klachten. Deze vrouwen noemden taboe en schaamte als de voornaamste redenen om geen hulp te zoeken voor depressieve klachten tijdens de zwangerschap of na de bevalling. Zij gaven aan dat een online cursus als Positief Zwanger hen zou kunnen helpen bij het aanpakken van hun somberheid. Als voordelen van een online cursus noemden zij onder andere: anonimiteit, geen reistijd en reiskosten en het bepalen van het eigen tempo bij het doorlopen van de cursus. Het grootste nadeel van een online cursus is volgens hen het gemis aan persoonlijk contact.

Uitvoering

Werving

Voor de pilotimplementatie zijn verloskundigenpraktijken geworven die aangesloten zijn bij het Netwerk Geboortezorg Noordwest Nederland en die veel met de doelgroep in aanraking komen.

Training

Tijdens de uitvoeringsfase zijn 28 verloskundigen van tien praktijken getraind. De training werd door hen goed ontvangen. De online cursus Positief Zwanger werd beoordeeld als laagdrempelig, makkelijk te gebruiken en geschikt voor de doelgroep. Na de training konden verloskundigen starten met het signaleren van geschikte deelnemers en het toeleiden naar de cursus.

Binnen elke praktijk is een contactpersoon aangewezen, die hielp om het proces van implementatie te stimuleren en bewaken. Tijdens de pilot is er meerdere malen telefonisch contact geweest met deze contactpersonen, waarbij werd gevraagd: hoe verloopt het signaleren en verwijzen? Zijn er knelpunten en succesfactoren?

Aanvullende werving

Deze telefonische gesprekken vormden input voor wervingsmateriaal: posters voor de wachtkamer en visitekaartjes met informatie over de cursus in het Nederlands, Turks en Arabisch. Omdat tussentijds het aantal aanmeldingen van deelnemers tegenviel, zijn drie GGZ-preventiewerkers getraind om Positief Zwanger ook aan te bieden. Zij boden reeds het aanbod van MamaKits aan. Dit is een kortdurende persoonlijke ondersteuning bij psychische klachten rond zwangerschap, bevalling en moederschap, niet specifiek gericht op Turkse en Marokkaanse vrouwen. Echter, ook vanuit MamaKits, waar de structuur en expertise aanwezig was om het onderwerp aan te kaarten, kwamen nauwelijks aanmeldingen voor Positief Zwanger.

Evaluatie

Bereik

In de pilotperiode van zeven maanden hebben negen professionals vrouwen gezien die mogelijk geschikt waren voor de cursus. Zeven professionals brachten Positief Zwanger daadwerkelijk onder de aandacht bij in totaal 25 vrouwen. In totaal zijn er vijf vrouwen aangemeld voor de cursus.

De redenen dat weinig vrouwen meedoen zijn:

1.Gebrekkige motivatie bij de doelgroep. Ze zien het nut niet, bagatelliseren de klachten, ervaren schaamte, zijn moeilijk te motiveren om hun problemen aan te pakken (met name tijdens de zwangerschap), willen liever face-to-face hulp of zijn terughoudend vanwege de twijfel over wat er met hun gegevens gebeurt.

2.Moeite om de juiste kandidaten te vinden. Veel vrouwen blijken in de praktijk al te zware problematiek te hebben. Aan de andere kant geven verloskundigen aan dat zij zeker vrouwen met lichtere klachten zien, maar dat het in de praktijk lastig blijkt om deze vrouwen daadwerkelijk te bereiken.

3.De praktijk en de professionals. Verloskundigen zijn druk en vergeten de cursus soms, ze zijn nog niet alert genoeg op het signaleren van klachten die staan voor milde problematiek. Ook wordt een wat meer directieve manier van verwijzen onvoldoende toegepast.

Ervaringen

Verloskundigen staan ook na de pilot positief tegenover de mogelijkheden van de online cursus Positief Zwanger. Het is een laagdrempelig aanbod voor veel voorkomende problematiek waarvoor er nu niets of nauwelijks iets voorhanden is in de verloskundigenpraktijk.

Een cursist volgde slechts een deel van de cursus, dit was een Turkse vrouw met een hoog opleidingsniveau. De cursist beoordeelde Positief Zwanger met het rapportcijfer 6. Ondanks dat zij maar een deel van de cursus volgde, was zij van mening dat de cursus haar vooral hielp om positief te denken en maakte haar bewust dat ze wel degelijk plezierige activiteiten had in haar leven.

Conclusie en aanbevelingen

De online cursus Positief Zwanger en de bijbehorende training werd door verloskundigen goed ontvangen. Het werven en trainen van verloskundigen verliep succesvol. Verloskundigen herkenden de problematiek en waren positief over Positief Zwanger. Helaas startten weinig vrouwen met de cursus. Het bleek lastig om depressieve klachten tijdig te achterhalen bij Turkse en Marokkaanse zwangere vrouwen en hen voor een online cursus te motiveren. Een ervaren taboe op psychische klachten en vooral behoefte aan persoonlijk contact spelen hierbij een rol.

Op basis van de inbreng van verloskundigen en experts en de ervaringen van de doelgroep tijdens de pilot zijn de volgende aanbevelingen geformuleerd.

  • Blended care, ofwel het online zorgaanbod combineren met face-to-face begeleiding. De verloskundigen in de pilot geven aan dat het intensiever begeleiden van Positief Zwanger zou kunnen helpen om het gebruik te vergroten. Er wordt dan tegemoet gekomen aan de behoefte van de doelgroep aan meer persoonlijk contact.
  • Verloskundigen trainen in het signaleren en bespreekbaar maken van lichte tot matige depressieve klachten bij Turkse en Marokkaanse vrouwen.
  • Meer directief verwijzen om de deelname aan bijvoorbeeld Positief Zwanger te bevorderen. De cursus wordt dan stellig geadviseerd in plaats van vragend aangeboden.
  • Geïntegreerde aanpak ontwikkelen: een breed laagdrempelig aanbod voor de doelgroep, van lichte tot zware problematiek, waarvan een e-health aanbod zoals Positief Zwanger een onderdeel kan zijn. Een dergelijk aanbod bestaat in Haarlem al onder de naar MamaKits. Een haalbaarheidsstudie moet uitwijzen of dit landelijk kan werken. Daarin moet speciale aandacht zijn voor het bereiken van de doelgroep en het ondersteunen van verloskundigen.

Tot slot

Postpartum depressie is de meest voorkomende aandoening bij nieuwe moeders. Hoewel Positief Zwanger nog niet klaar is voor landelijk gebruik hopen wij verloskundigen en stakeholders met dit artikel bewust te maken van het verhoogde risico op depressieve klachten bij Turkse en Marokkaanse vrouwen en het feit dat er geen passend laagdrempelig aanbod voorhanden is. Wij nodigen lezers uit om dit te agenderen bij hun beroepsvereniging en andere relevante partners. Om deze groep vrouwen beter te signaleren en te stimuleren om hun klachten bespreekbaar te maken en aan te pakken, kan gebruik gemaakt worden van de online bijscholingsmogelijkheden (zie kader).

Kader: Tips voor begeleiding

  • De website www.hoegaathetmetu.trimbos.nl kunt u aanbieden aan Turkse en Marokkaanse mensen bij wie u psychische problemen vermoedt, maar die het lastig vinden hierover te praten. De website bevat drie korte films over de wijze waarop mensen met een Turkse en Marokkaanse achtergrond omgaan met hun problemen. De films kunnen vrouwen motiveren om hun klachten te uiten en hulp te aanvaarden.
  • De e-learning 'Signaleren postpartum depressie' van het Trimbos-instituut biedt bijscholing voor oa verloskundigen: https://postpartum.signalerendepressie.nl/. Daarin is aandacht voor signalering, bespreekbaar maken, advies, preventie, verwijzing en monitoring. De e-learning bestaat uit zes lessen van dertig minuten en is geaccrediteerd door de KNOV.
  • De app WellMom voor moeders. Hierin is het aanbod van Positief Zwanger bewerkt voor telefoon en tablet. Zie www.wellmom.nl

Kader: Wat is positief zwanger?

-Online cursus voor Turkse en Marokkaanse zwangere en pas bevallen vrouwen met depressieve klachten.

-Beschikbaar in het Nederlands, Turks en Arabisch via pc en tablet.

-Zes lessen in een vaste volgorde.

-Bevat informatie en opdrachten, zoals het bijhouden van gedachten en gevoelens in een dagboek.

-Gebaseerd op effectief bewezen methodieken, o.a. gedragsactivatie en cognitieve gedragstherapie.